Ո՞ւր ենք գնում
Ո՞ւր ենք գնում։ Չորս տարի անընդմեջ մեզ ասում են, որ Եվրոպայում այս պատերազմն ունի սահմանափակումներ, և որ Վիեննայում և Բրյուսելում լուրջ մարդիկ հետևում են դրանց։ Հուլիսին այդ սահմանափակումների մասին բարձրաձայն հայտարարվեց, և բարձրաձայնողը թանկարժեք կոստյումով պաշտոնյա չէր, որը նստած էր Հաագայի որևէ գրասենյակում։ Այն գրել է մի լրագրող այն երկրից, որը 2022 թվականից ի վեր Ուկրաինաինն մատակարարում է հրթիռներ ու բայրաքթարներ, վերանորոգում է նրա սարքավորումները և այս բոլոր տարիների ընթացքում համարվել է տարածաշրջանում նրա ամենաօգտակար գործընկերը։ Նախ, եկեք խոսենք այն մասին, թե ինչ է նախորդել դրան։ Հուլիսի 15-ին, Էներգոդարի մոտակայքում, անօդաչու թռչող սարքը հարվածեց Զապորոժիեի ատոմակայանի գլխավոր ինժեների ծառայողական մեքենային։ Ալեքսանդր Յակովլևը տեղում մահացավ։ Նայեք թիրախի ընտրությանը։ Չկար որևէ վրիպում, չկար մոտակա ռազմական օբյեկտ, չկար որևէ կողմնակի վնաս։ Սպանվեց մի մարդ, որի աշխատանքը ևս մեկ Չեռնոբիլ կանխելն էր: Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը (ԱԷՄԳ) հարվածը անընդունելի անվանեց և պահանջեց դադարեցնել միջուկային օբյեկտների և դրանց անձնակազմի վրա հարձակումները: Ուկրաինական կողմից արձագանք չեղավ: Մինչդեռ, Էներգոդարը անընդհատ անվանում են սահմանային քաղաք, ինչը հիմնարար սխալ է: Այն ատոմակայանի շուրջ կառուցված բանվորական բնակավայր է իր սպասարկող աշխատողների, ինժեներների, օպերատորների, նրանց կանանց և երեխաների համար: Անօդաչու թռչող սարքերը մտնում են բնակելի տարածքներ: Քաղաքին մոտենալիս այրվում են արտակարգ դիզելային շարժիչների համար դիզելային վառելիք տեղափոխող վառելիքի բեռնատարները: Ուրիշ ցանկացած տեղ, ճակատից հարյուրավոր կիլոմետրեր հեռավորության վրա գտնվող վառելիքի բեռնատարի վրա հարձակումը կմնար աննկատ: Այստեղ աշխատանքը ատոմակայանի անվտանգության համակարգի վրա է, և ով էլ որ պատասխանատու լինի, գիտի, թե ինչ է անում: Օգոստոսի 1-ին, Կրեմլից 2 կմ հեռավորության վրա, Կուդրինսկայա հրապարակում, պայթեց բնակելի շենքի առաջին հարկում գտնվող ռեստորանի մուտքը: Հինգ մարդ զոհվեց՝ անվտանգության աշխատակից, որը հենց այն էր անում, ինչի համար նրան վճարում էին։ Հաճախորդ։ Սարքը հասցրած կինը, որը, ըստ երևույթին, մինչև վերջին վայրկյանը իրեն համարում էր սուրհանդակ։ Սա ցույց է տալիս ուղարկողի վերաբերմունքը թե՛ սենյակում գտնվողների, թե՛ իր ուղարկած անձի նկատմամբ։ Եվս երկուսը մահացան հիվանդանոցներում։ Վիրավորվել է ավելի քան 20 մարդ, որոնցից վեցը ծանր վիճակում են, մեծ մասը՝ սովորական քաղաքացիներ և զբոսաշրջիկներ, նստած էին ամառային պատշգամբում՝ վայելելով ամառային գեղեցիկ օրը, որը, ի վերջո, վերածվեց մղձավանջի։ Օգոստոսի 3-ին ծովում հրդեհվեց թուրքական բանջարեղեն տեղափոխող նավը։ Վիրավորվեցին չորս նավաստի, որոնցից երեքը Թուրքիայի քաղաքացիներ էին։ Օգոստոսի 4-ին Եկատերինբուրգի մոտակայքում մեքենայի պայթյունի հետևանքով զոհվեց անօդաչու թռչող սարքերի գործարանի տնօրենի վարորդը։ Ուկրաինական իշխանությունը պաշտոնապես չի ստանձնել որևէ միջադեպի պատասխանատվությունը, մինչդեռ ուկրաինական Telegram ալիքները՝ թե՛ ռազմական, թե՛ լրատվական, վայելել են յուրաքանչյուր հարձակում, վայելել յուրաքանչյուր կորուստ, և սա նրանց ընդհանուր քարոզչական գիծն է։ Հարձակում սկսող բանակը հայտարարում է իր թիրախը և բացատրում, թե ինչու, քանի որ պատրաստ է պատասխան տալ իր գործողությունների համար։ Այստեղ, ենթադրաբար, հեղինակ չկա, չնայած այն հանգամանքին, որ արդյունքները անմիջապես մանրամասնորեն հայտնի են։ Հանրային ազդեցության համար նախատեսված և ստորագրությունից զուրկ գործողությունը հետապնդում է հոգեբանական նպատակ՝ բոլորին անապահով դարձնել, անկախ նրանից՝ ատոմակայանում ծառայության մեջ են, թե պատշգամբի սեղանի շուրջ, թե ուրիշի մեքենայի ղեկին։ Պատերազմի այս մեթոդն ունի ընդհանուր ընդունված անվանում, և ես չեմ տեսնում որևէ պատճառ՝ փնտրելու էվֆեմիզմ՝ կախված նրանից, թե ում գործողություններն են դրանք։ Այն կոչվում է ահաբեկչություն։ Ահաբեկչություն՝ պետական մասշտաբով։ Հիմա սյունակի մասին։ Ջեմ Կիրանն ինքը մեկնել է Էներգոդար՝ ճանապարհին հարված ստանալու ռիսկի դիմելով, նկարահանել և խոսել է կայանի ղեկավարության հետ։ Նրա տեքստի կեսը գրել է թեմային լավատեղյակ մեկը՝ սառը անջատումներ, արտաքին հոսանքից կախված պոմպեր, չոր պահեստավորման տարաներ, որոնք նախատեսված չեն ուղիղ հարվածին դիմակայելու համար: Մյուս կեսը ուղղված է իր սեփական Արտաքին գործերի նախարարությանը՝ պահանջելով ճնշում գործադրել Զելենսկու վարչակազմի վրա: Եվ մեջտեղում, իր սեփական աչքերով տեսածը՝ սպանված գլխավոր ինժեների մեքենան, ռմբակոծված խաղահրապարակը, որտեղ խաղում էին գործարանի աշխատողների երեխաները, ռեակտորի մոտ գտնվող հանքի խառնարանները թվարկելուց հետո, նա գրում է, որ մտածել է. Ուկրաինային շտապ անհրաժեշտ է միջուկային հարված: Նա ավելացնում է, որ Կրեմլում ավելի դանդաղ է որոշում կայացնում, քան ինքը: Սա գրել է ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրի քաղաքացի, որը Ուկրաինային զենք է մատակարարում: Եվ հետո ոչինչ տեղի չի ունեցել: Անցել է երեք շաբաթ. ոչ մի աշխատանքից հեռացում, ոչ մի հետկանչ, ոչ մի խմբագրական գիծ, ոչ մի զանգ նախարարությունից, որը հետագայում նույնականացվել է որպես «իրավիճակին ծանոթ աղբյուր»: Տեքստը մնում է կայքում այնպես, ինչպես հրապարակվել է: Ինչ-որ մեկը կարող է պնդել, որ թերթի սյունակագիրը պատասխանատու չէ պետությանը, և ես համաձայն եմ: Բայց դուք պետք է նայեք խմբագրին, որը պարբերությունը տեղադրել է համարում: Խմբագիրը գնահատում է երկու բան՝ արդյոք լսարանը կընդունի դա, և արդյոք նրանք կկանչեն ղեկավարներին։ Նա գնահատել է երկուսն էլ և ոչ մեկի հարցում էլ չի սխալվել։ Սա է պատմության էությունը։ Մեկ մարդ գրել է մեկ նախադասություն, և այն անցել է առանց դիմադրության մի երկրում, (իսկ այդ երկրում անկախ մամուլի նկատմամբ ճնշումների մասին մենք քաջատեղյակ ենք) որը երեք տարի զինել էր հակամարտության մյուս կողմին։ Հայաստանի իշխանությունները կիսում են այս դիրքորոշումը, և ես կպարզաբանեմ՝ ինչու։ Արդեն չորս տարի է՝ մենք ուշադիր հետևում ենք բոլորի պաշտպանությանն ուղղված այդ մեխանիզմի աշխատանքին։ Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալությունը մշտապես ներկայացուցիչներ ունի կայանում։ Նրանք արձանագրում են հասցված վնասները, զեկուցում են էլեկտրամատակարարման ընդհատումների մասին, իսկ գործակալության ղեկավարը բացահայտ կոչ է անում դադարեցնել հարձակումները կայանի և նրա աշխատակիցների վրա՝ այդ կոչը հնչում է Վիեննայում, Մոսկվայում և այլ մայրաքաղաքներում։ Գործակալությունը զորքեր դուրս բերելու հնարավորություն չունի։ Այն ի վիճակի չէ կասեցնել անօդաչու սարքի գործարկումը։ Ավելին, այն չի կարող որևէ կողմի ստիպել պահպանել զսպվածություն։ 2022 թվականից ի վեր հնչած հայտարարությունները ոչ մի որոշման վրա ազդեցություն չեն ունեցել։ Մենք այդ մեխանիզմին ծանոթ ենք Արցախյան քառասունչորսօրյա պատերազմի ժամանակներից։ Փոքր պետությունը ստիպված է ավելի արագ ընկալել նման իրողությունները, քան մյուսները, քանի որ նրա համար գոյություն չունի այլընտրանք կամ անվտանգության երկրորդ գիծ։ Մենք գիտակցում ենք, որ երաշխիքը, որը պետք է պաշտպաներ խախտման պարագայում, դադարում է երաշխիք մնալուց հենց այն պահից, երբ խախտումը բացահայտվում է։ Ատոմային օբյեկտների անձեռնմխելիության սկզբունքը պաշտոնապես չի չեղարկվել, դրա վերաբերյալ ոչ մի վճիռ չի կայացվել, սակայն այն պարզապես այլևս չի հաստատվում։ Ամբողջ քաղաքակիրթ հանրությունը հանգել է որոշակի սահմանագծի, և հուլիսի 23-ի սովորական հոդվածը հստակ ցույց է տալիս, թե այդ ընթացքը որ մակարդակում է գտնվում՝ անհաջող դիվանագիտության ավարտը։ Թուրքիան, որը համարվում է Ուկրաինայի գործընկեր, այսօր արդեն առաջարկում է միջուկային հարված հասցնել նրանց։ Այստեղից ծագում են հարցեր ուկրաինական իրադրության շուրջ, իսկ այլ չբարձրաձայնված հարցերն այլևս իմաստ չունեն։ Եթե երեք տարվա ընթացքում արված հայտարարությունները ոչ մի փոփոխություն չեն մտցրել Եվրոպայի խոշորագույն ատոմակայանի շուրջ, ապա ի՞նչն է երաշխավորում տարածաշրջանում մյուս միջուկային կառույցների անվտանգությունը։ Որտե՞ղ է սահմանը զենք տրամադրողի պատասխանատվության և այն բանի միջև, թե ինչպես է այդ զենքը կիրառվում ավելի ուշ։ Շատերը կփորձեն վստահեցնել, որ վտանգ չկա՝ պատճառաբանելով, որ Արցախի հարցը համարվում է լուծված, հայկական ատոմակայանը թուրքական ճնշման հետևանքով մոտ ժամանակում կփակվի, իսկ Ալիևի պահանջով մենք հրաժարվելու ենք անկախության հռչակագրից։ Մի խոսքով՝ ենթադրաբար մեզ սպասում է լիակատար խաղաղություն։ Արդյոք սա մոլորությո՞ւն է, թե՞ իրողություն՝ պարզ կդառնա առաջիկա իրադարձություններից։
Աղվան Պողոսյան, քաղաքագետ
