Ծանր ճարպակալում ունեցող հղիների շրջանում թրոմբոզի ռիսկը մեծանում է ավելի քան 60 անգամ
Հոկտեմբերի 13-ին նշվում է Թրոմբոզի համաշխարհային օրը՝ միջազգային իրազեկման նախաձեռնություն, որի նպատակն է բարձրացնել հանրության իրազեկվածությունը թրոմբոզի՝ հիվանդությունների և մահվան լուրջ, սակայն շատ դեպքերում կանխարգելելի պատճառներից մեկի վերաբերյալ։ 2026 թվականին քարոզարշավը նվիրված է կանանց առողջությանը և անցկացվում է «Գլխից մինչև ոտքեր՝ վերահսկողության ներքո. կանխարգելիր թրոմբոզը, պաշտպանիր առողջությունդ» կարգախոսով։ Դրա հիմնական ուղերձը հատկապես կարևոր է. թրոմբների առաջացման ռիսկը փոփոխվում է կնոջ կյանքի ընթացքում՝ վերարտադրողական տարիքից մինչև հղիություն, հետծննդյան շրջան, դաշտանադադար և կյանքի հետագա տարիներ։
Թրոմբոզի առավել նշանակալի ձևերից մեկը երակային թրոմբոէմբոլիզմն է (ՎԹԷ), որը ներառում է խորը երակների թրոմբոզը (ԽԵԹ) և թոքային զարկերակի թրոմբոէմբոլիան (ԹԶԹԷ)։ Վտանգն այն է, որ հիմնականում ստորին վերջույթների խորը երակներում ձևավորված թրոմբը կարող է պոկվել և արյան հոսքով հասնել թոքային զարկերակներ։ Կախված թրոմբի չափից և տեղակայումից՝ հետևանքները կարող են տատանվել համեմատաբար անախտանիշ ընթացքից մինչև ծանր թոքային թրոմբոէմբոլիա և հանկարծամահություն։
Ընդհանուր առմամբ, թրոմբոզը կապված է աշխարհում մահերի մոտավորապես յուրաքանչյուր չորրորդ դեպքի հետ, իսկ ՎԹԷ-ն դասվում է սիրտանոթային մահացության երեք հիմնական պատճառների շարքին։ Ժամանակակից համաճարակաբանական հետազոտությունների համաձայն՝ Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի բնակչության շրջանում ՎԹԷ-ի տարեկան հաճախականությունը կազմում է մոտավորապես 1-2 դեպք 1000 մարդու հաշվով։
Մեծահասակների շրջանում ՎԹԷ-ի կյանքի ընթացքում առաջացման ռիսկը գնահատվում է մոտ 8%, այսինքն՝ կյանքի ընթացքում հիվանդությունը կարող է զարգանալ մոտավորապես յուրաքանչյուր տասներկուերորդ մարդու մոտ։
ՎԹԷ-ի առաջացման հավանականությունը կյանքի տարբեր փուլերում միատեսակ չէ։ Տարիքի հետ ռիսկն աստիճանաբար մեծանում է, քանի որ ավելի տարածված են դառնում քրոնիկ հիվանդությունները, վիրահատությունները, հոսպիտալացումները և թրոմբագոյացմանը նպաստող այլ վիճակներ։
Սեռային տարբերությունները նույնպես կյանքի ընթացքում միատեսակ չեն. վերարտադրողական տարիքում կանանց մոտ ի հայտ են գալիս ռիսկի առանձնահատուկ գործոններ՝ առաջին հերթին կապված էստրոգենների ազդեցության, հղիության և հետծննդյան շրջանի հետ, մինչդեռ ավելի մեծ տարիքում ՎԹԷ-ի բացարձակ հաճախականությունն ավելի բարձր է դառնում տղամարդկանց շրջանում։ Այսպիսով, կնոջ օրգանիզմն ունի թրոմբոտիկ ռիսկի իր յուրահատուկ «հետագիծը»։
Վերարտադրողական տարիքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում հորմոնալ հակաբեղմնավորումը։ Էստրոգեն և պրոգեստին պարունակող համակցված հորմոնալ հակաբեղմնավորիչները ՎԹԷ-ի ռիսկը բարձրացնում են մոտ 3.5 անգամ՝ համեմատած դրանց չօգտագործելու հետ։ Միևնույն ժամանակ, առողջ երիտասարդ կանանց շրջանում բացարձակ ռիսկը շարունակում է մնալ համեմատաբար ցածր. մոտավոր հաշվարկով այն աճում է տարեկան 10 000 կնոջ հաշվով մոտ 2 դեպքից մինչև 6–10 դեպք։ Ռիսկը կախված է էստրոգենի դեղաչափից, պրոգեստինի տեսակից և կիրառման եղանակից։
Տարբերություններ կան նաև առանձին մեթոդների միջև։ Խոշոր հետազոտություններից մեկում համակցված տրանսդերմալ սպեղանու և հեշտոցային օղակի կիրառումը կապված էր երակային թրոմբոզի ավելի բարձր հաճախականության հետ՝ համեմատած հորմոնալ հակաբեղմնավորում չօգտագործող կանանց հետ. հարաբերական ռիսկը սպեղանու դեպքում կազմել է 7.9, իսկ հեշտոցային օղակի դեպքում՝ 6.5։ Պրոգեստինային մեթոդները ընդհանուր առմամբ բնութագրվում են թրոմբոտիկ զգալիորեն ավելի ցածր ռիսկով։ Հետևաբար, հակաբեղմնավորման մեթոդի ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն դրա արդյունավետությունն ու հարմարավետությունը, այլև կնոջ անհատական ռիսկի գործոնները։
Հաջորդ կարևոր փուլը հղիությունն է։ Հղիության առաջացումն ինքնին հեմոստազի համակարգը տեղափոխում է ֆիզիոլոգիապես առավել պրոթրոմբոտիկ վիճակի։ Դա անհրաժեշտ է ծննդաբերության ժամանակ կնոջը չափազանց մեծ արյան կորստից պաշտպանելու համար, սակայն միաժամանակ բարձրացնում է երակային թրոմբների առաջացման հավանականությունը։ Աճում է մակարդման համակարգի ակտիվությունը, փոփոխվում է բնական հակամակարդիչ պաշտպանությունը, նվազում է ֆիբրինոլիզը, իսկ աճող արգանդը դժվարացնում է ստորին վերջույթներից երակային արտահոսքը։
Ժամանակակից ակնարկների համաձայն՝ հղիության հետ կապված ՎԹԷ-ի հաճախականությունը կազմում է մոտ 0.5–2 դեպք 1000 հղիության հաշվով։ Հղիության ընթացքում ռիսկը մոտ 4–5 անգամ բարձր է՝ համեմատած ոչ հղի վիճակի հետ, և առավելագույնին է հասնում հղիության երրորդ եռամսյակում և ծննդաբերությունից հետո առաջին շաբաթների ընթացքում։
Հատուկ ուշադրության է արժանի հետծննդյան շրջանը։ Այս ժամանակահատվածում ֆիզիոլոգիական հիպերկոագուլյացիային կարող են միանալ արյան հնարավոր կորուստը, ծննդաբերության կամ կեսարյան հատման ընթացքում հյուսվածքների վնասումը, շարժունակության նվազումը և այլ հանգամանքներ։ Հետծննդյան թրոմբոզի դեպքերի մոտ մեկ երրորդը տեղի է ունենում առաջին 7 օրերի ընթացքում, ևս մոտ 60%-ը՝ ծննդաբերությունից հետո 8-րդից մինչև 42-րդ օրը։ Սա ընդգծում է ամբողջ հետծննդյան շրջանում զգոնությունը պահպանելու անհրաժեշտությունը, հատկապես լրացուցիչ ռիսկի գործոններ ունեցող կանանց շրջանում։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի նաև օժանդակ վերարտադրողական տեխնոլոգիաների կիրառումը։
Ձվազատման խթանման և արտամարմնային բեղմնավորման ընթացքում թրոմբոզի առաջացման ռիսկը կարող է բարձրանալ, հատկապես ձվարանների հիպերստիմուլյացիայի համախտանիշի զարգացման դեպքում։ Հետևաբար, անպտղության բուժում ստացող կանայք պետք է տեղեկացված լինեն հնարավոր թրոմբոտիկ բարդությունների մասին և բժշկին հայտնեն առկա լրացուցիչ ռիսկի գործոնների մասին։
Վերարտադրողական շրջանի ավարտից հետո ռիսկի բնույթը կրկին փոխվում է։ Դաշտանադադարի շրջանում թրոմբոզի հարցը կարող է առաջանալ դաշտանադադարային հորմոնալ թերապիայի հետ կապված։ Հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ ռիսկը կախված է էստրոգենի ներմուծման ուղուց և թերապիայի սխեմայից։ Էստրոգեն պարունակող պերօրալ դեղորայքները կապված են ՎԹԷ-ի ավելի բարձր ռիսկի հետ, մինչդեռ տրանսդերմալ էստրադիոլը նման ռիսկի բարձրացում չի ցուցաբերել։ Սակայն դա չի նշանակում, որ տրանսդերմալ թերապիան ինքնաբերաբար համապատասխանում է յուրաքանչյուր կնոջ. հորմոնալ բուժում նշանակելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարիքը, թրոմբոզի անամնեզը, ուղեկցող հիվանդությունները և այլ անհատական ռիսկի գործոնները։
Բացի հորմոնալ առանձնահատուկ վիճակներից, կանանց շրջանում թրոմբոտիկ ռիսկը զգալիորեն փոփոխվում է նաև անտրոպոմետրիկ, կենսակերպային և գենետիկական գործոնների ազդեցությամբ։
Ճարպակալումը, օրինակ, համարվում է առավել մեծ ազդեցություն ունեցող, անկախ կառավարելի ռիսկի գործոններից մեկը։ Որքան բարձր է մարմնի զանգվածի ինդեքսը, այնքան բարձր է ՎԹԷ-ի ռիսկը։ Գրեթե երկու միլիոն հղի կանանց ընդգրկած խոշոր հետազոտության համաձայն՝ ճարպակալումը կապված էր ՎԹԷ-ի հարաբերական ռիսկի 91%-ով աճի, սրտի քրոնիկ հիվանդությունը՝ ավելի քան երեք անգամ, իսկ պրեէկլամպսիան՝ 44%-ով աճի հետ։ Ռիսկը հատկապես մեծանում է մի քանի գործոնների համակցման դեպքում։ Ճարպակալումը պերօրալ հակաբեղմնավորիչների ընդունման հետ համակցվելիս ՎԹԷ-ի ռիսկը աճում է 23.8 անգամ։ Ծանր ճարպակալում ունեցող հղիների շրջանում անշարժության հետ համակցվելիս թրոմբոզի ռիսկը մեծանում է ավելի քան 60 անգամ։ Ի հակադրություն՝ չափավոր և բարձր ինտենսիվության կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվությունը կանանց շրջանում նվազեցնում է ՎԹԷ-ի ռիսկը 13–33%-ով, մինչդեռ նստակյաց կենսակերպը թրոմբագոյացման ռիսկը մեծացնում է օրական նստած մնալու յուրաքանչյուր լրացուցիչ ժամի հաշվով մոտ 2%-ով։ Առողջ սննդակարգին բարձր հավատարմությունը ևս լրացուցիչ պաշտպանիչ ազդեցություն ունի։ Կանանց շրջանում ծխախոտի օգտագործումը կապված է ՎԹԷ-ի ռիսկի 28–40%-ով աճի հետ։
Գենետիկական նախատրամադրվածությունը՝ ժառանգական թրոմբոֆիլիան, նույնպես էական ներդրում ունի։
Այսպիսով, կնոջ կյանքի յուրաքանչյուր փուլում անհատական թրոմբոտիկ պրոֆիլի անհատականացված և դինամիկ գնահատումը հնարավորություն է տալիս ապահովել կանխարգելիչ միջոցառումների բարձր արդյունավետությունը և պահպանել առողջությունը կյանքի ողջ ընթացքում։
