Առավոտը հեռախոսով սկսելու վտանգը

Ո՞րն էր առաջին գործողությունը, որ դուք արեցիք առավոտյան արթնանալիս։ Եթե դուք վերցրել եք ձեր հեռախոսը և թերթել եք լուրերը՝ վերնագրերը վերնագրերի հետևից վատ լուրեր կարդալով, ապա դուք անում եք մի բան, որը կոչվում է «դումսքրոլինգ»։ Եվ դուք անկասկած միայնակ չեք։

«Դումսքրոլինգ» երևույթը՝ Օքսֆորդի անգլերեն բառարանի 2020 թվականի տարվա բառերից մեկը, ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց համավարակի ժամանակ, երբ մեր շրջված կյանքը մեզ ստիպեց անդադար հետևել COVID-ի վերջին զարգացումներին։ «Սակայն 5 տարի անց էլ մենք դեռևս ապրում ենք հսկայական սոցիալական, քաղաքական և տնտեսական այնպիսի իրավիճակներում, որ «դումսքրոլինգը» դարձել է մեր հոգեկան առողջության և օրգանիզմի համար նենգ սպառնալիք»,- ասում են Հարվարդի փորձագետները։

Համավարակի սկսվելուց հետո «դումսքրոլինգ»-ի ազդեցությունը հոգեկան առողջության վրա ավելի մանրամասն է ուսումնասիրվել: 2023 թվականի ապրիլին «Կիրառական հետազոտություններ կյանքի որակի մեջ» ամսագրում հրապարակված հետազոտական ակնարկը վերլուծել է երեք առանձին ուսումնասիրություններ, որոնց մասնակցել է ընդհանուր առմամբ մոտ 1200 չափահաս, և արդյունքները փաստել են, որ «դումսքրոլինգ»-ը կապված է հոգեկան բարեկեցության և կյանքից բավարարվածության զգացման վատթարացման հետ:

2024 թվականի օգոստոսին «Համակարգիչները մարդու վարքագծի մասին» ամսագրում հրապարակված 800 մեծահասակների մասնակցությամբ ուսումնասիրությունը հաստատում է այդ արդյունքները՝ ենթադրելով, որ «դումսքրոլինգը» առաջացնում է գոյաբանական անհանգստության ավելի բարձր մակարդակ՝ սարսափի կամ խուճապի զգացում, որն առաջանում է, երբ մենք բախվում ենք մեր գոյության սահմանափակումներին: 2024 թվականի ապրիլին «Համակարգիչները մարդու վարքագծի մասին» ամսագրում հրապարակված մեկ այլ ուսումնասիրություն լրացուցիչ հեռանկար է բացահայտել՝ ենթադրելով, որ աշխատանքի ժամանակ «դումսքրոլինգ» անող աշխատակիցները կարող են ավելի քիչ ներգրավված լինել իրենց մասնագիտական առաջադրանքներում:

«Գործնական մակարդակում,- ասում է դոկտոր Ներուրկարը, «դումսքրոլինգը» կարող է մեզ «պոպկորնի ուղեղ» տալ, ինչը տեղի է ունենում, երբ մենք չափազանց շատ ժամանակ ենք անցկացնում առցանց։ Սա իրական, կենսաբանական երևույթ է, երբ զգում ես, որ քո ուղեղը պայթում է, քանի որ քեզ առցանց գերխթանում են», – բացատրում է նա։ «Այնուհետև դժվար է ներգրավվել իրական աշխարհի մեջ, որը շատ ավելի դանդաղ տեմպերով է ընթանում»։

Պասիվ սքրոլինգը կապված է դեռահասների մոտ անհանգստության և հոգեկան առողջության այլ խնդիրների հետ:

Նոր ուսումնասիրությունը ինը ամսվա ընթացքում հետևել է 580 դեռահասների էկրանի առջև անցկացրած ժամանակին, ներառյալ հաճախականությունը, ընդհանուր ժամանակը, սոցիալական ցանցերում բովանդակություն հրապարակելու և պասիվ սքրոլինգի ժամանակը, որը ցույց է տվել երիտասարդների վրա ամենաուժեղ բացասական ազդեցությունը։

Խոցելի դեռահասների մոտ անհանգստության, դեպրեսիայի, ագրեսիայի և իմպուլսիվության բարձրացումը կարող է պայմանավորված լինել էկրանի առջև երկար ժամանակ անցկացնելով, մասնավորապես՝ պասիվ սքրոլինգով։

Ուսումնասիրության մասնակիցների մոտ 45 տոկոսը, որոնք նախկինում հոգեկան առողջության հետ կապված որևէ խնդիր չեն ունեցել, հայտնել են կլինիկական մակարդակում անհանգստության բարձրացման մասին, ինչը վկայում է հետագա բժշկական գնահատման անհրաժեշտության մասին՝ անկախ էկրանների առջև անցկացրած ժամանակից։

Հետազոտությունը նաև ցույց է տվել, որ աշխատանքային օրերին էկրանի առջև երկու ժամից ավելի անցկացրած ժամանակը կրկնապատկում է կլինիկորեն բարձրացված անհանգստության հավանականությունը և քառապատկում է հուզական և վարքային դժվարություններ ունենալու հավանականությունը։

Արդյունքները հրապարակվել են 2025թ.-ի մայիսի 9-ին «Համակարգիչները մարդու վարքագծում» ամսագրում։

Ուսումնասիրության ընթացքում 12-ից 17 տարեկան 580 դեռահաս մասնակցել է ինը ամսվա առցանց հարցման։ Ինքնազեկուցման հարցաթերթիկների միջոցով հավաքագրվել են նախկինում առկա խոցելիությունները, ինչպիսիք են հոգեկան առողջության խնդիրները, ինչպես նաև էկրանների օգտագործումը, ժողովրդագրական տվյալները, հուզական և վարքային դժվարությունները և ընկալվող անհանգստության մակարդակը։

Հետազոտության ընթացքում հաշվառվել և վերլուծվել են էկրանների առջև անցկացրած ժամանակը աշխատանքային օրերին և հանգստյան օրերին, ինչպես նաև էկրանի օգտագործման վարքագիծը, ինչպիսիք են հաճախականությունը, ընդհանուր ժամանակը, սոցիալական ցանցերում բովանդակություն հրապարակելը և պասիվ սքրոլինգը։ Պասիվ սքրոլինգը, անկասկած, ամենաուժեղ բացասական ազդեցությունն է ունեցել դեռահասների վրա։

Ուսումնասիրությունը ենթադրում է, որ էկրանի առջև անցկացրած ժամանակի կառավարումը և ֆիզիկական ակտիվության ավելացումը կարող են նպաստել դեռահասների բարեկեցությանը։

«Անցյալում կատարված ուսումնասիրություններում մենք ցույց ենք տվել, որ որոշ դեռահասներ հայտնել են, որ օրական 15 ժամ էկրանի առջև են անցկացնում։ Նրանք արթնանում են, էկրանին են նայում և ամբողջ օրը մնում այնտեղ», – ասել է Դյուրդենը։ «Սակայն բջջային հեռախոսների օգտագործման կրճատումը ավելի հեշտ է ասել, քան անել։ Կարծում եմ՝ դպրոցներում բջջային հեռախոսների արգելքը գլխավորն է։ Կարևոր է նաև դուրս գալը և իրական աշխարհի մաս կազմելը։ Մենք բոլորս պարզապես պետք է դադար վերցնենք մեր հեռախոսներից՝ մեր մտավոր և ընդհանուր բարեկեցության համար»։

ՀՊԲՀ ռեկտոր՝ Արմեն Մուրադյան