Մի լուսանկարի և երկու Եղեռնի պատմություն

Իմանալով, որ լրագրող եմ, Դոնավագյան Արփինեն հրավիրեց իրենց տուն:

Սիրով ընդունեցի հրավերը:

Տիկին Արփինեն ուներ իր կյանքի շատ հետաքրքիր պատմությունը, սակայն նա ուզում էր պատմել իր ծնողներինը՝ շաղախված դառը հիշողություններով:

Թեյի սեղանի շուրջ, կսկիծով, ցավով, տիկին Արփինեն պատմում էր իր ծնողների դառնահամ անցյալի հուշերը:

Նրան մխիթարում էր այն, որ պատմությունը չի մոռացվի, որ այն կկարդան ուրիշները:

Տիկին Արփինեն Եղեռնի երրորդ սերնդի ներկայացուցիչ է, սակայն այնքան տպավորիչ է պատմում, կարծես ինքն է ապրել այդ ամենը:

Մեկ ու կես միլիոն մարդու խեղված ճակատագիր:

Թվում է, թե, այն կրկնվում է, բայց ամեն մեկն իր ցավն ապրում է յուրովի:

Եդեսիայում 1895 թ. նրա պապն ունեցել է վեց երեխա, և չնայած դրան, փողոցից մի որբ երեխայի է տուն տարել, որդեգրել, ում հետագայում ուղարկել է Աֆրիկա՝ աշխատելու:

Մինչև տասնհինգ թիվը ընտանեկան նկար են ուղարկել Աֆրիկա, իրենց որդեգիր զավակին, նա էլ ընտանեկան լուսանկարն ամբողջական դարձնելու համար ավելացրել է իր լուսանկարը և կրկին ետ ուղարկել՝ Եդեսիա:

Տունը, ուր ապրում էինք, տանիքը կաթում էր, ու բոլոր լուսանկարները խունացել էին, պահպանվել է միայն երկու լուսանկար. պատմում էր Արփինեն:

Այս նկարները հարյուրամյա պատմություն ունեն:

Լուսանկարի վրա տատիկս է, նրա գրկին՝ մայրս, ով մեծանալով նմանվում է տատիս, կարծես մայրս է այդ լուսանարի մեջ: Բոլորն էլ հետագայում դարձել են Ցեղասպանության զոհեր, այդ մեծ գերդաստանից մնացել են միայն երկու քեռիներս և մեկ մորաքույրս:

Պապս, որ շինարար էր, տանից դուրս գալիս պատվիրել է տատիս «ղազան քյուֆթա» պատրաստել, բայց այլևս չի վերադարձել:

Տատիս ողջ ընտանիքը տեղահանել են, և նրանք բռնել են գաղթի ճամփան:

Տատս իր գիրկն առած երկու տարեկան աղջկան՝ մորս, գաղթից առաջ տվել է մի արաբ կնոջ և ասել, որ եթե վերադառնա, թող հետ վերադարձնի իր երեխային, եթե ոչ՝ հալալ լինի:

Ինչ ապրումներ կունենար մայրը, երբ կրծքից պոկեին իր բարուրը:

Թե պահելու, թե թողնելու ցավի կշիռն ահռելի էր:

Տատիս գերդաստանը կոտորել են:

Որոշ ժամանակ անց, փրկված քեռիներիս ընկերները արաբի բակում տեսել են մորս՝ խաղալիս, ճանաչել, քեռիներիս տեղյակ են պահել այդ մասին:

Մեծ դժվարությամբ մորս վերցրել են արաբից, հանձնել Հալեպում ամերիկյան որբանոց:

Երբ մայրս դարձել է յոթ-ութ տարեկան, հետ են վերցրել:

Մայրս ամուսնացել է 1929 թ., տասնվեց տարեկան հասակում:

Հայրս ծնվել էր 1900 թ.: Նրա պատմությունը եղեռնի հետ կապված մեկ այլ ցավ էր: 15տարեկան էր, երբ ճակատագիրը տվեց իր առաջին հարվածը:

Շատ սիրուն տղա է եղել, ու միշտ աղջկա շոր են հագցրել, գլխաշոր կապել, ու այդ կերպ փրկել նրա կյանքը:

Մեռելների մեջ է պառկել, երկու անգամ այդպես է փրկվել:

Հետո քառասուն օր մնացել է դաշտում, որտեղ երկինքը վերմակն է եղել, քարերը՝ բարձը, խոտով է սնվել, անասունի նման արածել:

Այդպես շատերն են փրկվել:

Այս պատմության մեջ ինձ զարմանք առաջացրեց այն փաստը, թե մատղաշ տղան ինչպես կարող էր դիակների կողքին պառկել, այդ սահմռկեցուցիչ պատկերներն ապրել, ու չխելագարվել:

Մեռելների մեջ փնտրել է իր ազգականներին, գտել է հորեղբորը, գրպանից հանել հախճապակե օղու բաժակը, ինչը հետո պիտի որպես մասունք իր հետ տաներ ողջ կյանքի ընթացքում:

Նրա աչքի առջև  երեք տարեկան քրոջը թևից բռնած դուրս էին շպրտել, մտածելով, որ մեռած է, հետո միայն լացի ձայնից են հասկացել ու փրկել երեխային:

Չկային նրա հարազատները, վաղուց են մոխրացել, բայց ցավը ծխում էր:

-Հորս հորեղբոր կինը,- շարունակում է Արփինեն,- շուտ էր մահացել, և տատիկս էր կերակրել նրա զավակներին:

Հորեղբոր տղան շատ անվախ է եղել, մեռյալների մեջ փնտրել գտել է ազգականներին, դիահոտից հիվանդացել դեղնախտով:

Տարիներ հետո նրանց բոլոր հանդիպումները պետք է սկսվեին այդ օղու բաժակով, հերթով, կում-կում ըմպելով, որում ավելի շատ արցունք կար, քան օղի:

Արցունքաշաղախ էին մեր բոլոր հանդիպումները:

«Ղազան քյուֆթան», որ մեր ավանդական ճաշն էր, մատուցվում էր իրար երես նայելով, մեղավորի նման, հիշելով իրենց պապին, որ տանից դուրս գալիս պատվիրել է կնոջը պատրաստել այն ու չի վերադարձել:

Պատմում էր տիկին Արփինեն, որ հայրն անընդհատ հիշում էր իրենց քարերի գույնը:

Նա ցանկացել է իրենց տանը փակված, այրված գերդաստանի մոխրացած ոսկորները վերցնել, սակայն վտանգը մեծ է եղել, միայն հեռվից են ցույց տվել ու հեռացել:

Ողջ է մնացել մի հորաքույրը, որը Հալեպում ամուսնացել է Քադեհչյան Հովհաննեսի հետ, և երեք տղաների հետ մեկնել Ուրուգվայ՝ Մոնտե Վիդե: Չորրորդ տղան ծնվել է այնտեղ:

Նրանք ցավոք հայերեն չգիտեն, բայց բոլորն էլ ամուսնացել են հայ կանանց հետ:

Նրանք թոռներ ունեն, սակայն նրանցից ոչ ոք հայերեն չգիտի:

Նրանց հետ Ուրուգվայ է մեկնում նաև քեռիս, ում երկու տղաները կոմունիստական շարժման ժամանակ սպանվել են:

Հայրական տատս երկու եղեռն էր տեսել, առաջինի ժամանակ կորցրել էր նշանածին, երկրորդի ժամանակ՝ ամուսնուն:

Նրան և աղջկան թուրքերը մերկացրել են և ստիպել այդպես մերկ քայլել: Ամոթից կուչ եկած մայր ու աղջիկ ձեռքերով փորձել են փակել մերկությունը:

Մահվան ճիրաններից մազապուրծ կինը ուներ երկու տղա, երկու աղջիկ:

Շատ ամաչկոտ էր, սև մազեր ուներ, բոլորը զարմանում էին, թե ինչպես այդ վշտի մեջ մազերը սև էին մնացել:

1929 թ. հայրս տեսել է աստիճաններով բարձրացող մորս:

Նրա դեմքը չտեսնելով անգամ, հայրս ասել է, թե հավանում է, և ամուսնանում են:

Համատեղ կյանքում Հալեպում ունենում են վեց աղջիկ և մեկ տղա:

Յոթերորդ աղջիկն ունենում են Հայաստանում:

Առաջնեկի ծնվելուց հետո հայրս ծանր հիվանդանում է, մեկու կես ամիս գամվում անկողնում:

Մայրս, պարտքերի մեջ է ընկնում և ստիպված է լինում վաճառել իր բոլոր զարդերը:

Աստվածային մայրս, որ զուրկ է եղել ծնողական գուրգուրանքից, սիրուց, ողջ պահած սերն ու կարոտն անմնացորդ փոխանցել է մեզ: Մորս սերն անեզր էր:

Հայրս շատ հայրենասեր էր, միակ քրոջն ու աներորդուն թողնելով Հալեպում, 1946 թ. ներգաղթում է Հայաստան: Ես այն ժամնակ յոթ տարեկան էի:

Հետպատերազմյան Հայաստանում սով էր, ցուրտ, զրկանք, և մեր ընտանիքն էլ հազարավորների պես անցավ դրա միջով:

Մայրս շնորհաշատ կին էր, իր ընտանիքը կարողացավ պահել կար անելով:

Մեկ շորի դիմաց բերում էին ձու, կաթ, ալյուր, օճառ:

Շատ դառն էինք ապրում:

Մեր վիճակը շտկվեց 1962 թ., երբ երկիրը մի քիչ ոտքի կանգնեց:

Հայրս, ով շատ ազնիվ մարդ էր, աշխատում էր Հոկտեմբերյանի պահածոների գործարանի արկղերի արտադրամասում, որպես բրիգադիր:

Մի տարի գործարանը տալիս է երեսունյոթ միլիոնի պակասորդ, քառասուն հոգի դատվում է, իսկ հորս անգամ չեն կանչում հարցաքննության, քանզի նրա ազնվությունը կասկած չի հարուցել: Նա շատ օրինապաշտ էր:

Հայրս թոշակի անցավ 1965 թ.:

Մի անգամ, երբ հացի հերթի մեջ կոտրել էին կողոսկրը, առաջին անգամ բարձրաձայնեց՝ այս կարգերի համար չարժեր ներգաղթել:

Մեր ընտանիքը դարձյալ բռնեց գաղթի ճամփան, այս անգամ՝ արտագաղթի:

Արդեն քսանվեց տարի է, ինչ ապրում եմ այստեղ, այս տարիների ընթացքում Հայաստանում չեմ եղել:

Կարոտել եմ քար ու թփին, Երևան, սակայն գնալ չեմ կարող:

Արփինեն ունի մեկ աղջիկ, երկու թոռնիկ, ապրում է տարեցների համար կառուցված հարմարավետ բնակարանում: Ընտանիքի կեսն Ամերիկայում է, մյուս մասը՝ Հայաստանում:

Տեղին է կիրառել «հայի բախտ» արտահայտությունը:

Այս պատմության տխուր մթնոլորտն անմիջապես ցրվեց, երբ ներս մտավ Արփինեի թոռնուհին`արևաշող ժպիտով, գեղեցկադեմ Նիկոլը:

Եղնիկ հիշեցնող այս դեռատի օրիորդը գեղարվեստական մարմնամարզության չեմպիոնուհի է:

Նիկոլ- Արփինե Արզումանյանը ծնվել է 2001թ. ապրիլի 28-ին, Լոսանջելես քաղաքում: Հայրը` Պետրոս Արզումանյանը, երաժիշտ է, մայրը` Սյուզի Դոնավագյանը` բուժաշխատող:

Մի անգամ փոքրիկ Նիկոլը տեսնում է գեղարվեստական մարմնամարզության ելույթ, և սիրահարվում այս սպորտաձևին, իսկ ծնողներն անում են ամեն ինչ, իրենց դստեր ցանկությունն իրականություն դարձնելու համար:

Ինն ու կես տարեկան աղջնակն անցնում է դժվար ճանապարհ` շաբաթական չորս օր, երեք ժամ, իսկ շաբաթ օրերին հինգժամյա պարապմունքները տալիս են իրենց ցանկալի արդյունքը:

Մեկ տարի պարապելուց հետո Նիկոլը մասնակցում է Կալիֆորնիայի մրցումներին, երկրորդ և երրորդ տարում դառնում չեմպիոն, մշտապես զբաղեցնելով առաջին հորիզոնականը:

Այժմ նա պատրաստվում է իններորդ մակարդակին, ինչը հաղթելու դեպքում նրան կներգրավեն ԱՄՆի հավաքականի կազմում:

Դպրոցում սովորում է իններորդ դասարանում, գերազանցիկ է:

Սա թերևս մոր` Սյուզիի պայմանն է, ինչն աղջնակն անում է սիրով, միայն թե չարգելեն զբաղվել սիրած գործով:

Այս սպորտաձևը բավական թանկ հաճույք է, ԱՄՆում սպորտը վճարովի է,  ծնողներն անտեսելով նյութական բոլոր դժվարությունները՝ ճանապարհ են հարթում չքնաղ Նիկոլի համար:

Նրա զգեստների դիզայնը կատարում է մայրը, սակայն դերձակը տատիկն է, որ իր մասնագիտական բարձր որակավորման շնորհիվ Նիկոլին տալիս է էլ ավելի հմայիչ տեսք:

Նիկոլի հաղթանակները ընտանիքինն են, երկրինը, նաև մերը, չէ՞ որ նա հայուհի է:

Ապրելով ամերիկյան միջավայրում, ընտանիքում պահպանվում են ազգային ավանդույթները:

Տիկին Արփինեն, ով սպասում էր երրորդ թոռան աշխարհ գալուն, սիրված տատիկ է, մայր, զոքանչ, ում պատրաստած համեղ ճաշերն ինձ հիշեցրին Հայաստանը:

Արփինե Դոնավագյանը ծնողների ցավը չի մոռանում, այն մեղմում է աղջկա` Սյուզիի ընտանիքը, մասնավորապես թոռները, Նիկոլի հաղթանակները, ինչն էլ ապրեցնում է հերոսուհուս:

ԱՄՆ, Լոս Անջելես

Սիրանույշ Եղիազարյան