2000 տարեկան հայ թատրոնը (մաս IV)

Սկիզբը՝ այստեղ

Պաշտոնական փաստաթղթերի շարքը, որը սահմանում է թատրոնի նկատմամբ հայ եկեղեցու վերաբերմունքը, բացահայտում է հինգերորդ դարի տեղական եկեղեցիներից մեկի որոշումը, ինչի մասին տեղեկացնում է Մովսես Կաղանկատվացին:

Եկեղեցին ոչ միայն արգելում էր ձայնակ-գուսանների ելույթը, այլև առաջարկում էր կապել վերջիններիս և ներկայացնել արքայական դատին, դաժան պատժի համար:

Մանդակունու խոսքով՝ մարդիկ եկեղեցի գնալիս մտածում են ոչ թե այն մասին, որ Աստծո դուռ գնան վախով և աղոթքով, այլ պարզվում է, նրանք զբաղված են այլ բանով՝ լվացվում են, օծվում խնկով, զուգվում, զարդարվում են, կարծես հրավիրված են հասարակաց տուն կամ թատրոն:

Մտնելով եկեղեցի շքեղ հագուստով, ամբարտավան հպարտությամբ կանայք անցնում են Աստծո դեմով՝ ինչպես մարմնավաճառներ, իսկ շնացող տղամարդիկ /բոզահոմանեաց/ խեղված ցանկությամբ՝ ինչպես այծեր կամ կատաղած նժույգներ, և այդ ամենը Աստծո աչքի առջև, եթե ոչ ֆիզիկապես, ապա մտքով, հայացքով, ակնարկով, ձայնով:

Բայց եկեղեցում այնքան էլ շատ չեն նմանատիպ այցելուները:

Եկեղեցի քիչ հաճախելու մեղքը թատրոնինն է, այսպես էր մտածում Մանդակունին:

Նա գտնում էր, որ անհրաժեշտ է ճառ ասել «Անօրեն սատանայական թատրոնի մասին»:

Ճառում ասվում է, որ նա ցավում է թատրոնի ամենժամյա անօրինությունների, ուրախությունների, տոների համար, երբ եկեղեցիները լալիս են և սգում: Թատրոնն ամեն օր հեռացնում է մարդկանց Աստծո ողորմությունից:

Պարզ է դառնում, որ թատրոնները գործել են ամեն օր, ամեն ժամ:

Հայաստանում թատրոնի անհրաժեշտությունը խոր արմատներ է գցում:

Այն կոչվել է «խաղարան», ոչ թատրոն, բայց համատեքստից պարզ երևում է, որ խոսքը թատրոնի մասին է, գործածվել է նաև «թատերատես» տերմինը:

Թատրոն հունական բառը հին ժամանակներից մուտք է գործել հայոց լեզվի մեջ բավական հիմնավոր:

Ըստ Գարեգին Զարբանալյանի՝ հայ հին հեղինակների կողմից թատրոնի մասին տեղեկությունների պակաս չունենք:

Իհարկե, կա նաև այլ փաստ՝ Մանդակունին գրում է, որ զվարճանքի վայրերը տարբեր են, օրինակ՝ /բոզանոց/ հասարակաց տները:

Սակայն նրանց ատելությունը և անհանդուրժողականությունը հատկապես թատրոնների նկատմամբ է եղել:

Դերասան-գուսանները ելույթ են ունեցել ոչ թե պատահական տարածքներում, այլ հատուկ թատերական բեմերում և թատերատեսներն ավելի էին, քան եկեղեցամոլները:

Խաղացանկն իր թեմատիկայով ստիպում էր հանդիսատեսին մտածել, իր նմանին տեսնել բեմից;

Հինգերորդ դարի կեսի հայ պատմիչ Եղիշեն իր «Վարդանանց և հայոց պատերազմի մասին» աշխատության մեջ նկարագրում է ոչ միայն վիշտը հայ նախարարների կանանց, «որոնց ամուսինները գերի էին պարսիկներին, այլև գեղանկարչության և քանդակագործության մասին»:

Խեղճ քրիստոնյա կանայք չունեին ուրիշ հիշողություն:

Նրանք իրենց ամուսիններին հիշում էին միայն դիմանկարներով, լալիս էին, անցնելով ամրոցի դատարկ սրահներով և ձայնում էին նրանց անունները:

Ի հիշատակ նրանց, սրահներում տեղադրված էին արձաններ, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա փորագրված էր բացակայի անունը:

Երբ նախարարների կանայք ստիպված էին լինում լքել իրենց ամրոցները, որպեսզի գերի չընկնեն պարսիկներին, նրանք հեռանում էին սարերը, թաքնվում քարանձավներում, ինչն ավելի նախընտրելի էր իրենց թանկարժեք նկարներով զարդարված պատերով ամրոցներից:

Սա վկայում է այն մասին, որ արվեստը բազմաժանր էր հին Հայաստանում:

Այստեղ և քանդակագործություն կար, և դիմանկարային գեղանկարչություն:

Մարտերում զոհվել և գերի են ընկել մոտ հինգ հարյուր հայ ֆեոդալ, և բոլորի կանանց մոտ եղել են իրենց ամուսինների դիմանկարները:

Եղիշեն ամբողջությամբ ժխտում է Վրթանես Քերթողի այն խոսքերը, որ գրել է իր «Հաղորդագրություն» աշխատությունում, թե վեցերորդ դարի վերջին, յոթերորդ դարի սկզբին հայերը չգիտեին նկարել, նրանք եկել են Հունաստանից:

Այնուհանդերձ կա հետաքրքիր մի փաստարկ:

Վրթանեսը Մովսես կաթողիկոսի օգնականն էր և 607 թվականին ինքն է ղեկավարել հայկական եկեղեցու կազմակերպությունը:

Վրթանեսը Հայաստանում պաշտպանում էր սրբապատկերների գոյությունը և պաշտամունքը: Սա ևս մի ապացույց է, որ նա հաստատում է Եղիշեի հաղորդագրությունն այն մասին, որ հինգերորդ դարում Հայաստանում զարգացած էր արվեստը:

Շարունակելի

Սիրանույշ Եղիազարյան