Կարսի պայմանագիրը և Հայաստանի փոխված սահմանները

Կարսի պայմանագիր․1921 թվականի որոշումը, որը փոխեց Հայաստանի սահմանները

1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Կարսում կնքվեց պայմանագիր, որն իր խոր հետքն է թողել Հայաստանի պատմության և տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզի վրա։ Կարսի պայմանագիրը ստորագրվեց Թուրքիայի և Հարավային Կովկասի խորհրդային հանրապետությունների՝ Հայաստանի, Վրաստանի ու Ադրբեջանի միջև՝ Ռուսաստանի խորհրդային կառավարության մասնակցությամբ ընթացող քաղաքական գործընթացների պայմաններում։

Պայմանագրով ամրագրվեցին տարածաշրջանի նոր սահմանները, իսկ Հայաստանի համար դրա հետևանքները եղան ծանր ու երկարաժամկետ։

Հայաստանը կորցրեց Կարսի մարզի մեծ մասը և Սուրմալուի գավառը՝ ներառյալ Արարատ լեռը։ Հայկական պատմական հիշողության մեջ Արարատը պարզապես աշխարհագրական կետ չէ․ այն ազգային ինքնության, պատմական ժառանգության և հայրենիքի խորհրդանիշ է։ Այդ պատճառով լեռան՝ Հայաստանի պետական սահմանից դուրս հայտնվելը դարձավ ոչ միայն տարածքային, այլև խոր խորհրդանշական նշանակություն ունեցող իրադարձություն։

Պայմանագրով առանձին կարգավիճակ ստացավ նաև Նախիջևանը։ Այն սահմանվեց որպես ինքնավար տարածք՝ Ադրբեջանի հովանավորության ներքո։ Այս որոշումը հետագայում էական ազդեցություն ունեցավ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տարածքային ու քաղաքական հարաբերությունների վրա։

Կարսի պայմանագրի կնքումը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ Հայաստանը հայտնվել էր բարդ աշխարհաքաղաքական իրավիճակում, որտեղ տարածաշրջանային մեծ ուժերի շահերը հաճախ գերակայում էին հայ ժողովրդի քաղաքական կամքի և ազգային ձգտումների նկատմամբ։

Կարսի պայմանագիր․ ճակատագրական սահմանագիծ Հայաստանի պատմության մեջ

Կարսի պայմանագիրը միայն սահմանների մասին փաստաթուղթ չէր։ Այն արտացոլում էր 20-րդ դարի սկզբի ուժերի հարաբերակցությունը, Թուրքիայի և խորհրդային իշխանությունների քաղաքական հաշվարկները և Հարավային Կովկասի նոր կարգի ձևավորումը։

Այսօր էլ՝ ավելի քան մեկ դար անց, Կարսի պայմանագիրը շարունակում է մնալ Հայաստանի պատմության կարևորագույն և զգայուն էջերից մեկը։ Այն հիշեցնում է, թե որքան մեծ նշանակություն ունեն պետական անկախությունը, դիվանագիտական կարողությունը և սեփական ազգային շահերը միջազգային հարաբերություններում պաշտպանելու հնարավորությունը։

Կարսի պայմանագրի ժառանգությունը․ քաղաքական հետևանքներ և ազգային հիշողություն

Կարսի պայմանագիրը Հայաստանի համար ունեցավ ոչ միայն տարածքային, այլև խոր սոցիալական, քաղաքական և ժողովրդագրական հետևանքներ։ Սահմանների փոփոխությունը տեղի էր ունենում մի ժամանակաշրջանում, երբ երկիրը դեռ չէր հաղթահարել պատերազմների, բռնությունների, տեղահանությունների և Հայոց ցեղասպանության հետևանքները։ Նոր սահմանների հաստատումն ավելի բարդացրեց տարածաշրջանի հայ բնակչության մի մասի վերադարձի, բնակության և պատմական հայրենիքի հետ կապի պահպանման հարցերը։

Կարսի պայմանագրի տարածքային դրույթները և տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզի փոփոխությունը

1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին կնքված Կարսի պայմանագիրը կարևոր դեր ունեցավ Հարավային Կովկասի նոր սահմանների ձևավորման գործում։ 

Պայմանագրի նշանակությունը հատկապես տեսանելի է երեք ուղղությամբ՝ Կարսի մարզի և Սուրմալուի գավառի կարգավիճակ, Նախիջևանի ինքնավարության հաստատում և Արարատ լեռան՝ Թուրքիայի տարածքում հայտնվելը։

Կարսի մարզի և Սուրմալուի գավառի անցումը Թուրքիային

Պայմանագրի 4-րդ հոդվածով սահմանվեց Թուրքիայի հյուսիսարևելյան սահմանը՝ հիմնականում Ախուրյան և Արաքս գետերի հուներով ու նախկին վարչական սահմաններով։ Այդ սահմանագծմամբ Թուրքիային անցան Կարսի մարզի տարածքները, ինչպես նաև Սուրմալուի գավառը՝ Արարատ լեռով և Իգդիրի շրջակայքով։

Նախիջևանի ինքնավար կարգավիճակը

Պայմանագրի 5-րդ հոդվածով Նախիջևանը սահմանվեց որպես ինքնավար տարածք՝ Ադրբեջանի հովանավորության ներքո։ Տարածքի սահմանները մանրամասն նկարագրվեցին պայմանագրի երրորդ հավելվածում։ 

Այս դրույթով տարածաշրջանի ապագա վարչական կարգավիճակը կապվեց Ադրբեջանի հետ։ 1924 թվականին այն դարձավ Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն՝ Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմում։

 Արարատ լեռան անցումը Թուրքիային

Սուրմալուի գավառը Թուրքիային անցնելու հետևանքով Արարատ լեռը հայտնվեց Թուրքիայի սահմաններում։ Սա Կարսի պայմանագրի ամենախորհրդանշական հետևանքներից մեկն է։

Արարատը հայերի համար ունի ոչ միայն աշխարհագրական, այլև մշակութային, պատմական և ազգային նշանակություն։ Այն պատկերված է Հայաստանի պետական զինանշանում, թեև գտնվում է Հայաստանի ներկայիս պետական սահմաններից դուրս։

Արարատը դարձավ պատմական հայրենիքի և ազգային հիշողության խորհրդանիշ՝ անկախ պետական սահմանից։ Լեռան պատկերը և դրա նշանակությունը շարունակեցին կարևոր տեղ զբաղեցնել Հայաստանի պատմական ինքնության ու Թուրքիայի հետ հարաբերությունների հանրային ընկալման մեջ։

Ինչպե՞ս փոխվեց տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզը

Թուրքիա

Ամրապնդեց իր հյուսիսարևելյան սահմանը և վերահսկողությունը Կարսի ու Սուրմալուի տարածքների նկատմամբ։

Խորհրդային Հայաստան

Պահպանեց ավելի փոքր տարածք, իսկ Արարատն ու Սուրմալուի գավառը մնացին սահմանից այն կողմ՝ Թուրքիայի տարածքում։

Նախիջևան և Ադրբեջան

Նախիջևանի ինքնավար կարգավիճակը ամրագրվեց Ադրբեջանի հովանավորության ներքո՝ ձևավորելով տարածաշրջանի ներկայիս աշխարհագրական բաժանման կարևոր հիմքերից մեկը։

Վրաստան

Բաթումի և շրջակա տարածքի կարգավիճակը պահպանվեց Վրաստանի կազմում՝ Աջարիային ինքնավարություն տրամադրելու և Բաթումի նավահանգստով տարանցման պայմանների վերաբերյալ հատուկ դրույթներով։

Կարսի հայ բնակչության տեղահանումը և վերաբնակեցումը Հայաստանում

Պատմական կոնկրետ օրինակ է Կարսի նահանգի հայ բնակչության տեղաշարժը 1920–1921 թվականներին։ Երևանի պետական համալսարանի «Պատմություն և մշակույթ» հանդեսում հրապարակված պատմաբան Վազգեն Հախոյանի ուսումնասիրության համաձայն՝ 1920 թվականի թուրքական ռազմական ներխուժման, բռնությունների և հետապնդումների հետևանքով հայ բնակչության մեծ մասը հարկադրված հեռացավ Կարսի նահանգից։ Որոշ ընտանիքներ տեղափոխվեցին Հայաստանի այլ շրջաններ, իսկ մյուսները՝ Վրաստան, Հյուսիսային Կովկաս և այլ վայրեր։ 

Տեղահանվածների մի մասը նախկինում արդեն անցել էր գաղթի ճանապարհով։ Հայոց ցեղասպանությունից փրկված արևմտահայեր կային, որոնք բնակություն էին հաստատել Կարսում, սակայն 1918 թվականի թուրքական ներխուժումից հետո կրկին ստիպված էին հեռանալ։ Այսպիսով, որոշ ընտանիքների համար գաղթը մեկանգամյա իրադարձություն չէր, այլ կրկնվող ողբերգություն։