Ջավախքի ճակատագիրը և 1921 թ. նոյեմբերի 6-ի հայ-վրացական համաձայնագիրը
1921 թվականի նոյեմբերի 6-ին Թիֆլիսում ստորագրվեց Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության և Վրաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության միջև սահմանային համաձայնագիրը, որով վերջնականապես հստակեցվեցին խորհրդային երկու հանրապետությունների սահմանները։ Համաձայնագրով Ախալքալաքի գավառը մնաց Վրաստանի կազմում, իսկ Լոռու չեզոք գոտին անցավ Խորհրդային Հայաստանին։
Ախալքալաքի գավառը՝ Վրաստանի կազմում
Ախալքալաքի գավառը, որը պատմական Ջավախքի կենտրոնական հատվածն է, դարեր շարունակ ունեցել է հայաբնակ բնակավայրեր և հայկական մշակութային ու հոգևոր կյանքի հարուստ ավանդույթներ։ Ռուսական կայսրության փլուզումից և 1918 թվականին Հայաստանի ու Վրաստանի անկախացումից հետո տարածքի պատկանելության հարցը դարձավ երկու նորաստեղծ հանրապետությունների միջև տարածքային վեճի առարկա։
Հայաստանի և Վրաստանի միջև տարածքային տարաձայնությունները 1918 թվականի դեկտեմբերին վերաճեց զինված բախումների, որը թերևս հայ-վրացական դարավոր հարևանության մեջ առաջին և միակ դեպքն էր, երբ հայը և վրացին զենքով իրար դեմ են դուրս են եկել։ 1919 թվականի բանակցությունները չկարողացան վերջնականապես լուծել բոլոր տարածքային տարաձայնությունները։
1921 թվականի որոշումը
1920 թվականի վերջին Հայաստանի և Վրաստանի խորհրդայնացումից հետո տարածքային հարցերը կրկին քննարկման առարկա դարձան։ 1921 թվականի հուլիսին Կովկասյան բյուրոյի քննարկումների ընթացքում բարձրացվեց նաև Ախալքալաքի և Խրամի (Ծալկայի) շրջանները Հայաստանին միացնելու հարցը։
Սակայն հուլիսի 16-ին Վրաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտկոմը մերժեց այդ առաջարկը՝ պատճառաբանելով, որ այդ շրջանները քաղաքական և տնտեսական առումներով կապված են Թիֆլիսի հետ։
Ի վերջո, 1921 թվականի նոյեմբերի 6-ին Թիֆլիսում Հայաստանի Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի նախագահ Ալեքսանդր Մյասնիկյանը և Վրաստանի հեղկոմի նախագահ Բուդու Մդիվանին ստորագրեցին սահմանային համաձայնագիրը։
Համաձայնագրով՝
- Լոռու չեզոք գոտին մնաց Խորհրդային Հայաստանի կազմում։
- Ախալքալաքի և Խրամի շրջանները մնացին Վրաստանի կազմում։
1922 թվականի հունվարի 4-ին ստորագրվեց նաև լրացուցիչ համաձայնագիր, որով ավելի հստակեցվեց երկու հանրապետությունների սահմանագիծը։
Պատմական նշանակությունը և հետևանքները
Ախալքալաքի գավառի՝ Վրաստանի կազմում մնալը նշանակալի փոփոխություն էր Ջավախքի պատմական և վարչաքաղաքական կարգավիճակում։ Չնայած տարածքի հայ բնակչության մեծամասնությանը՝ որոշման հիմքում դրվեցին նաև քաղաքական, վարչական և տնտեսական նկատառումներ։
Ջավախքի բնակչության մի մասը չհամակերպվեց այդ որոշման հետ։ 1925 թվականին 37 գյուղական խորհուրդներ դիմեցին Հայաստանի, Վրաստանի և ԽՍՀՄ իշխանություններին՝ բարձրացնելով Ախալքալաքը Հայաստանին միացնելու հարցը։
1921 թվականի նոյեմբերի 6-ի հայ-վրացական համաձայնագիրը ոչ միայն սահմանային հարցի կարգավորման փաստաթուղթ էր, այլև Հարավային Կովկասում խորհրդային իշխանության հաստատման պայմաններում ընդունված քաղաքական որոշում։
Ախալքալաքի գավառը մնաց Վրաստանի կազմում, պատմական Ջավախքը պահպանեց իր հայկական պատմական, լեզվական և մշակութային դիմագիծը։
